Að missa starfið

Við skilgreinum okkur oft í ljósi þess starfs sem við stundum og starfið er stór hluti af sjálfsmynd okkar. Við uppsögn bíður tilfinning okkar fyrir eigið vægi ákveðið skipbrot og þess vegna kallar þessi átakanlegi atburður yfirleitt fram sterkar tilfinningar. Hún raskar þeirri mynd sem við höfum af veruleikanum og henni fylgir oft höfnunartilfinning. Uppsagnarviðtal má sjá sem flóðbylgju af upplýsingum sem kemur heimsmynd okkar úr jafnvægi; okkur finnst sem framtíðarvæntingar okkar verði að engu. Þessar væntingar varða ekki aðeins starfið sjálft heldur einnig þá mynd sem við höfum af sjálfum okkur í öðrum hlutverkum, t.d. sem foreldrum og fyrirvinnu.

Uppsögn er reiðarslag

Bandarísku sálfræðingarnir Cochrane og Robertson settu saman lista yfir atburði í lífi einstaklinga og þeirri sálfræðilegu streitu sem þeim fylgir. Stigafjöldinn hundrað á listanum stendur fyrir algjört andlegt niðurbrot á meðan núll þýðir að atburðurinn hefur engin áhrif. Listinn sýnir að uppsögn er atburður sem veldur mikilli sálfræðilegri streitu (sjá töflu 1).

Fjölmargar tilfinningar láta á sér kræla eftir uppsagnartíðindi s.s. afneitun, reiði, sorg, biturð, örvænting, doði, sjálfsvorkunn, þunglyndi og skömm. Sumum kemur uppsögnin á óvart; aðrir hafa grun um hvað sé í vændum. Sumir kenna sjálfum sér um og leggjast í niðurrífandi sjálfsgagnrýni; aðrir finna sökudólg til að kenna um ástandið. Sumir eru mjög viðkvæmir fyrir breytingum en aðrir láta sér fátt um finnast.

Tilfinningamynstur

Sárar tilfinningar og sorg eru eðlilegar tilfinningar við starfsmissi. Hægt er að sjá ákveðið tilfinningamynstur í því hvernig fólk bregst við slíkum atburði. Geðlæknirinn Kubler-Ross rannsakaði um árabil reynslu og tilfinningar fólks sem greindist með ólæknandi sjúkdóm. Hún greindi mismunandi stig í sorgarferlinu sem einnig má sjá í öðrum aðstæðum þar sem fólk fær slæm tíðindi. Stigin sem Kubler-Ross greindi í rannsóknum sínum voru: afneitun, reiði, sorg og samþykki.

Fyrsta stigið: Afneitun

Fyrstu viðbrögð þess er fær uppsagnartíðindi eru oft að horfast ekki í augu við staðreyndirnar og afneita þeim. Þetta eru varnarviðbrögð sem hjálpa okkur að draga úr þeim sársauka sem skilaboðunum fylgir. Oft er um að ræða ómeðvituð viðbrögð og afneitunin kemur fram í athugasemdum eins og „Nei, þetta getur ekki verið satt!", „Þetta hlýtur að vera misskilningur." Við trúum einfaldlega ekki að við skulum lenda í þessu.

Annað stigið: Reiði

Þegar við áttum okkur á staðreyndunum koma oft aðrar tilfinningar, eins og gremja og reiði, sem getur beinst að yfirmanninum, fyrirtækinu eða hinu ytra umhverfi. Við finnum m.ö.o. blóraböggul sem hlýtur að eiga sök á uppsögninni. Reiðin getur tekið á sig ýmsar myndir eins og beinskeyttar athugasemdir, við brýnum raustina, öskrum, hótum, blótum og tjáum okkur með áleitnum handahreyfingum.

Þriðja stigið: Sorg

Eftir að okkur hefur runnið reiðin beinast tilfinningarnar yfirleitt inn á við og við verðum þögul, viðkvæm, döpur og niðurdregin. Sorg kemur fram í setningum eins og: „Ég er alltaf svona óheppin(n)!" eða „Það er örugglega af því að ég er til einskis nýt(ur)!". Við getum fundið til sjálfsvorkunnar og verið viðkvæm. Þessi sorg er tilfinningalegs eðlis, líkt og í stiginu hér á undan. Munurinn er hins vegar sá að við reiði beinast tilfinningarnar gegn umhverfinu en í sorgarfasanum beinast tilfinningarnar inn á við. Sorgin sést því ekki eins augljóslega.

Fjórða stigið: Samþykki

Síðasta stig er við höfum meðtekið skilaboðin og á vissan hátt sætt okkur við þau. Þetta skref í sorgarferlinu einkennist oft af spurningum sem varða framtíðina, eins og t.d.: „Hvað er hægt að gera í minni stöðu?" eða „Á ég þá að fara núna?" Fyrst á þessum tímapunkti erum við tilbúin til að leita lausna og ræða framtíðina.

Ólík birtingarform

Starfsmissir er áfall sem við erum mislengi að jafna okkur á og sorgarferlið er langt frá því að vera það sama hjá öllum. Hin ólíku stig, afneitun, reiði, sorg og samþykki birtast á afar mismunandi hátt hjá fólki. Viðbrögðin eru mismunandi eftir persónuleika og einnig eftir því hversu alvarleg tíðindin eru í augum viðtakandans. Mikilvægt er að átta sig á því að þetta eru eðlileg viðbrögð við þeirri erfiðu reynslu sem starfsmissir er. Við þurfum að vinna okkur í gegnum þessar óþægilegu tilfinningar þar sem þær eru mikilvægt skref í að öðlast styrk á nýjan leik.

Ekki er gott að einangra sig eða byrgja tilfinningar sínar inni, frekar að segja fólki sem maður treystir frá þeim eða skrifa niður hvernig manni líður. Einnig getur verið hjálplegt að ræða við einhvern sem hefur lent í svipaðri reynslu. Eftir starfsmissi er líka mikilvægt að huga að heilsunni og viðhalda daglegri rútínu. Leggja áherslu á að hvílast vel, borða hollan mat og stunda reglulega hreyfingu. Einnig er mikilvægt að hafa í huga að öll él birtir upp um síðir.

Ingrid Kuhlman

Birtist í Viðskiptablaðinu 4. nóvember 2008.

---